امارات متحده عربی که امروزه یکی از کشورهای مشهور در خاورمیانه شناخته میشود، در حقیقت اتحادیهای از هفت شیخنشین کوچک به نامهای ابوظبی، دبی، شارجه، عجمان، فجیره، راسالخیمه و امالقوین است. آنچه امروز به عنوان یک فدراسیون پیشرفته میبینیم، حاصل تلاش جمعی خانوادههای سلطنتی هفت امارت بوده است که زیرساختهای عظیم لازم برای ظهور یکی از مهمترین کشورهای حاشیه خلیج تا ابد فارس را فراهم کردند. این مقاله نگاهی جامع به تاریخ تشکیل امارات، خانوادههای حاکم، نظام پادشاهی و ساختار دولت در این کشور دارد.
تاریخ تشکیل امارات متحده عربی
تا پیش از سال ۱۹۷۱، کشوری به نام امارات متحده عربی وجود نداشت. سرزمینی که امروزه به عنوان امارات میشناسیم، در آن زمان عمدتاً از شن و ماسه تشکیل شده بود و تنها نشانههای تمدن در واحههای بیابانی آن یافت میشد. منطقه خلیج فارس در آن دوران شاهد نفوذ قدرتهای اروپایی بود. پرتغالیها از اوایل قرن شانزدهم در خلیج فارس حضور داشتند و هلندیها در قرن هفدهم با دولت صفوی ایران توافقات تجاری امضا کردند. اما از اواسط قرن هجدهم بود که بریتانیاییها به تدریج نفوذ خود را در خلیج فارس تحکیم بخشیدند این نفوذ تا زمان تأسیس امارات به قوت خود باقی ماند.
در اوایل قرن نوزدهم، عربهای معروف به قواسم بر برخی از سواحل خلیج فارس استیلا یافتند و ناوگانی از کشتیها تأسیس کردند که بریتانیاییها را نگران کرد. بریتانیا در سال ۱۸۲۰ توانست قواسم را شکست دهد و منطقه را تحت سلطه خود درآورد. در دوران استعمار بریتانیا، این شیخنشینها با عنوان «ساحل آشتی» (Trucial States) شناخته میشدند. امارات عملاً آخرین منطقهای بود که بریتانیا در سال ۱۹۷۱ آن را ترک کرد، هرچند اولین منطقهای بود که بریتانیا در سال ۱۸۲۰ آن را زیر سلطه خود برده بود.
پس از خروج نیروهای بریتانیا از قلمرو شیخنشینهای عربی، کشور امارات متحده عربی به رهبری شیخ زاید بن سلطان در ۲ دسامبر ۱۹۷۱ رسماً تأسیس شد. در این تاریخ، شش نفر از هفت امارت شامل ابوظبی، دبی، شارجه، عجمان، امالقوین و فجیره گرد هم آمدند و اتحادیه را تشکیل دادند. هفتمین امارت، یعنی رأسالخیمه، در ۱۰ فوریه ۱۹۷۲ به این فدراسیون پیوست از آن زمان، هر ساله دوم دسامبر به عنوان روز ملی امارات جشن گرفته میشود. شیخ زاید بن سلطان آل نهیان، حاکم وقت ابوظبی، به عنوان نخستین رئیسجمهور این کشور انتخاب شد و چهار بار دیگر در سالهای ۱۹۷۶، ۱۹۸۱، ۱۹۸۶ و ۱۹۹۱ مجدداً به این سمت برگزیده شد.
خانوادههای حاکم بر هفت شیخنشین
جالب توجه است که هفت امارتِ امارات در واقع توسط شش خانواده سلطنتی اداره میشوند. دلیل این امر آن است که امارتهای شارجه و رأسالخیمه توسط دو شاخه از یک خانواده (آل قاسمی) مدیریت میشوند. در ادامه به معرفی هر یک از این خانوادهها و حاکمان فعلی میپردازیم.
۱. امارت ابوظبی (خاندان آل نهیان)
ابوظبی بزرگترین و ثروتمندترین امارت از نظر مساحت و ذخایر نفتی است و پایتخت سیاسی امارات متحده عربی به شمار میرود. خاندان حاکم بر ابوظبی، آل نهیان، از نوادگان قبیله بنییاس هستند. حاکم فعلی ابوظبی و رئیسجمهور فعلی امارات متحده عربی، شیخ محمد بن زاید آل نهیان است که در ۱۱ مارس ۱۹۶۱ زاده شد. او سومین رئیسجمهور امارات متحده عربی است و از ۱۴ مه ۲۰۲۲ در این سمت فعالیت میکند. وی پیش از این از سال ۲۰۰۴ به عنوان ولیعهد ابوظبی خدمت میکرد و فرماندهی کل نیروهای مسلح امارات را نیز بر عهده دارد.
۲. امارت دبی (خاندان آل مکتوم)
دبی، قطب اقتصادی و تجاری امارات و دومین امارت بزرگ از نظر جمعیت، زیر نظر خاندان آل مکتوم (شاخهای از قبیله بنییاس) اداره میشود. شیخ محمد بن راشد آل مکتوم که در ۱۵ ژوئیه ۱۹۴۹ در دبی متولد شد، از ۴ ژانویه ۲۰۰۶ به عنوان حاکم دبی فعالیت میکند. او در کنار این مقام، معاون رئیسجمهور و نخستوزیر امارات متحده عربی نیز هست. شیخ محمد به عنوان «معمار دبی نوین» شناخته میشود و بسیاری از پروژههای عمرانی عظیم این شهر تحت نظر او اجرا شده است.
۳. امارت شارجه (خاندان آل قاسمی)
شارجه سومین امارت بزرگ امارات است و خاندان آل قاسمی، که یکی از قدیمیترین خاندانهای حاکم در منطقه هستند، بر آن حکومت میکنند. خاندان القواسم در قرن ۱۸ میلادی از نجد در شبه جزیره عربستان به مناطق ساحلی جنوبی خلیج فارس مهاجرت کردند. حاکم فعلی شارجه، دکتر شیخ سلطان بن محمد القاسمی، در ۲ ژوئیه ۱۹۳۹ در شهر شارجه به دنیا آمد. او که دارای دو درجه دکترا در تاریخ و جغرافیای سیاسی است، از سال ۱۹۷۲ تاکنون امارت شارجه را اداره میکند. شیخ سلطان به عنوان استاد در دانشگاههای اکستر و قاهره نیز تدریس کرده است.
۴. امارت عجمان (خاندان آل نعیمی)
عجمان کوچکترین امارت از نظر مساحت در امارات متحده عربی است. خاندان آل نعیمی از سال ۱۸۱۶ بر این امارت حکومت میکنند. حاکم فعلی عجمان، شیخ حمید بن راشد النعیمی سوم، متولد ۱۹۳۱ است و از ۶ سپتامبر ۱۹۸۱ جانشین پدر مرحومش شیخ راشد بن حمید النعیمی شده است. او دهمین حاکم عجمان محسوب میشود و پیش از این از سال ۱۹۶۰ به عنوان معاون حاکم خدمت میکرد.
۵. امارت أمالقیوین (خاندان آل معلا)
امارت أمالقیوین یکی از هفت شیخنشین امارات است که خاندان آل معلا از سال ۱۷۷۵ بر آن حکومت میکنند. حاکم فعلی این امارت، شیخ سعود بن راشد المعلا، از اعضای شورای عالی اتحاد است. این خاندان سابقه طولانی در حاکمیت بر این منطقه داشته و شیخ احمد بن راشد المعلا که در سال ۱۹۲۹ حکومت أمالقیوین را بر عهده گرفت، به دلیل آرامش، صداقت و صبر و حوصله خود شهرت داشت و در مذاکرات تشکیل اتحادیه امارات مشارکت داشت.
۶. امارت رأسالخیمه (شاخهای دیگر از خاندان آل قاسمی)
رأسالخیمه که آخرین امارت پیوسته به فدراسیون امارات در سال ۱۹۷۲ است، توسط شاخه دیگری از خاندان آل قاسمی اداره میشود. حاکم فعلی رأسالخیمه، شیخ سعود بن صقر القاسمی، متولد ۱۹۵۶ است که از اکتبر ۲۰۱۰ تاکنون در این سمت فعالیت میکند. او در سال ۲۰۰۵ شرکت نفت رأسالخیمه را تأسیس نمود.
۷. امارت فجیره (خاندان الشرقی)
فجیره، تنها امارت امارات متحده عربی که در امتداد ساحل دریای عمان (و نه خلیج فارس) واقع شده است، توسط خاندان الشرقی اداره میشود. حاکم فعلی فجیره، شیخ حمد بن محمد الشرقی، متولد ۲۲ فوریه ۱۹۴۹ است و از ۱۸ سپتامبر ۱۹۷۴ تاکنون حاکم فجیره میباشد. او پیشتر نخستین وزیر کشاورزی و شیلات در امارات متحده عربی بین سالهای ۱۹۷۱ تا ۱۹۷۴ بود.
نظام پادشاهی و ساختار دولت
با وجود اینکه امارات متحده عربی یک کشور فدرال است، هر یک از هفت امارت از نظام پادشاهی مطلقه در چارچوب فدراسیون برخوردارند. در واقع، هر امارت مانند یک کشور جداگانه است و به حاکمیت فردی با عنوان «امیر» اداره میشود. این هفت امیر از تبار خانوادههای سلطنتی امارات میآیند و بالاترین مقام قانونگذاری و اجرایی در امارات را تشکیل میدهند. این نهاد که «شورای عالی اتحاد» (Supreme Council of the Union) نامیده میشود، متشکل از هفت حاکم است و قدرت اصلی تصمیمگیری در سیاستهای کلان کشور را در دست دارد.
اعضای شورای عالی اتحاد هر پنج سال یک بار یکی از امیران را به عنوان رئیسجمهور امارات و دیگری را به عنوان معاون رئیسجمهور و نخستوزیر انتخاب میکنند. از زمان تأسیس امارات تاکنون، این مقامها همواره به ترتیب به حاکمان ابوظبی و دبی تعلق داشته است. بر اساس قانون اساسی امارات، رئیسجمهور فرماندهی کل نیروهای مسلح و رئیس شورای عالی اتحاد را بر عهده دارد. شیخ محمد بن راشد آل مکتوم، حاکم دبی، به عنوان معاون رئیسجمهور و نخستوزیر امارت متحده عربی فعالیت میکند و رئیس هیئت وزیران نیز هست.
نظام سیاسی امارات ترکیبی از حاکمیت موروثی در سطح هر امارت و ساختار فدرال در سطح ملی است. در مجموع، مسئولیتها و اختیارات بین دولت فدرال و دولتهای محلی هر امارت تقسیم شده است. در کنار شورای عالی اتحاد، شورای ملی فدرال (Federal National Council) به عنوان نهاد مشورتی عمل میکند که نیمی از اعضای آن توسط حاکمان هر امارت منصوب و نیمی دیگر توسط مردم انتخاب میشوند. این شورا قدرت قانونگذاری مستقیم ندارد اما نقش مهمی در بررسی و پیشنهاد قوانین ایفا میکند.
