در دنیای پیچیده سیاست و اقتصاد ایران، کمتر چهرهای را میتوان یافت که مانند عبدالناصر همتی، همزمان در قامت یک تکنوکرات عملگرا، یک رسانهای باسابقه و یک چهره جنجالی در بزنگاههای ارزی ظاهر شده باشد. بررسی کارنامه او، فراتر از یک بیوگرافی ساده، واکاوی پیوند میان رسانه، سیاست پولی و رقابتهای جناحی در چهار دهه اخیر است.
همتی مدیری است که از لایههای زیرین صدا و سیما در دوران جنگ برخاست و تا صندلی وزارت و ریاست کل بانک مرکزی پیش رفت. او را میتوان نمادی از نسل مدیرانی دانست که معتقدند گرههای کور سیاست را میتوان با ابزارهای پولی و مالی گشود؛ هرچند این نگاه همواره با نقدهای تندی همراه بوده است.
ریشهها و هویت: از کبودرآهنگ تا پایتخت
عبدالناصر همتی در ۲۰ فروردین ۱۳۳۶ در شهرستان کبودرآهنگ استان همدان متولد شد. او در خانوادهای با پیشینه مذهبی و فرهنگی رشد یافت و تحت تربیت پدرش، احمد همتی، مسیر علم و فرهنگ را برگزید. هویت همدانی او همواره بخشی از سرمایه اجتماعیاش بوده که در جلب حمایتهای منطقهای و تعریف جایگاه او به عنوان یک مدیر برخاسته از بطن شهرستانها نقشی کلیدی ایفا کرده است. رشد در فضای فرهنگی دهه چهل و پنجاه شمسی، ترکیبی از سنتهای مذهبی و علایق علمی مدرن را در وی ایجاد کرد که بعدها در مشی سیاسی اعتدالی او تبلور یافت.
مسیر آکادمیک همتی با نمرات ممتاز در دانشگاه تهران گره خورده است. او که در سال ۱۳۵۴ وارد دانشکده اقتصاد شد، تمامی مقاطع تحصیلی خود را در همین دانشگاه گذراند و در نهایت در سال ۱۳۷۲ موفق به دریافت درجه دکتری علوم اقتصادی شد. نکته متمایز در پیشینه علمی او، تکمیل رساله دکتری در دانشگاه لندن است که باعث شد دیدگاههای او با ادبیات اقتصاد مدرن و مکاتب پولی بینالمللی پیوندی نزدیک یابد. وی از سال ۱۳۷۲ تاکنون به عنوان عضو هیئت علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران فعالیت میکند و دارای مرتبه دانشیاری است.
فعالیتهای پژوهشی و زیربنای فکری
همتی برخلاف بسیاری از مدیران اجرایی، همواره تلاش کرده تا پیوند خود را با فضای دانشگاهی حفظ کند. تالیفات او صرفاً کتابهای تئوریک نیستند، بلکه زیربنای تصمیمات او در دوران مدیریت بر منابع ارزی و انرژی کشور را تشکیل دادهاند. کتاب «اقتصاد کلان» او یکی از منابع شناخته شده در این حوزه است که نگاه او را به کنترل تورم و مدیریت عرضه پول نشان میدهد.
| عنوان اثر | موضوع اصلی | ناشر و وضعیت |
|---|---|---|
| اقتصاد کلان (مقدمهای بر سیاستهای پولی و مالی) | سیاستگذاری پولی و مالی | مؤسسه علوم بانکی / چاپ چهارم |
| تطویر تئوریهای توسعه اقتصادی | توسعه و رشد | انتشارات سروش |
| اقتصاد نفت و بازارهای جهانی | انرژی و نفت ایران | انتشارات سروش |
| اقتصاد کلان پیشرفته | نوسانات و بحرانهای مالی | دانشگاه تهران / ۱۴۰۰ |
| مبانی نظری و عملی بیمه | ساختار صنعت بیمه (ترجمه) | بیمه مرکزی |
پژوهشهای اخیر او در ابتدای سده ۱۴۰۰ بر موضوعاتی نظیر برابری قدرت خرید و تعیین نرخ بلندمدت ارز متمرکز بوده که نشاندهنده دغدغه ذهنی همیشگی او نسبت به ناترازیهای ارزی است.
از بلندگوی تبلیغات جنگ تا معماری صنعت بیمه
آغاز فعالیتهای حرفهای همتی در سال ۱۳۵۹ و در صدا و سیما رقم خورد. او در دوران جنگ ایران و عراق، یکی از مسئولان اصلی تبلیغات جنگ بود و نقش کلیدی در مدیریت اخبار جبههها داشت. این تجربه ۱۴ ساله در رسانه ملی، به او مهارتهایی در حوزه مدیریت افکار عمومی بخشید که بعدها در دوران ریاست بانک مرکزی، از آن برای توجیه سیاستهای ارزی خود به خوبی بهره برد.
تحول بزرگ در کارنامه او در سال ۱۳۷۳ رخ داد، زمانی که به ریاست کل بیمه مرکزی منصوب شد. همتی ۱۲ سال در این سمت باقی ماند و با اجرای سیاستهای آزادسازی و خصوصیسازی، انحصار دولتی را در این صنعت شکست. به همین دلیل است که بسیاری او را «پدر بیمه خصوصی ایران» مینامند. او حتی در سطح بینالمللی نیز به مدت ۶ دوره ریاست شورای عالی شرکت بیمه اتکایی آسیایی را در بانکوک بر عهده داشت که نشاندهنده اعتبار فنی او در منطقه است.
مدیریت در نظام بانکی: موفقیتها و آمارهای بحثبرانگیز
حیات مدیریتی همتی در نظام بانکی با مدیرعاملی بانک سینا و سپس بانک ملی وارد فاز جدیدی شد. او در بانک سینا موفق شد با پیگیریهای حقوقی در سطح بینالمللی، این بانک را از فهرست تحریمهای اتحادیه اروپا خارج کند. اما در دوران حضورش در بانک ملی، منتقدان به رشد زیان انباشته این بانک اشاره دارند؛ آمارهای موجود نشان میدهد زیان انباشته بزرگترین بانک دولتی کشور در زمان خروج وی نسبت به ابتدای مسئولیتش بیش از دو برابر افزایش یافته بود.
دوره اول ریاست بانک مرکزی: مدیریت در لبه پرتگاه
در مرداد ۱۳۹۷، در حالی که اقتصاد ایران تحت تأثیر خروج آمریکا از برجام با بیثباتی شدید مواجه بود، همتی که تازه به عنوان سفیر ایران در چین منصوب شده بود، فوراً به تهران فراخوانده شد تا جایگزین ولیالله سیف شود. او در شرایطی سکان پولی کشور را در دست گرفت که انتظارات تورمی به شدت بالا بود.
| شاخص پولی و ارزی | شروع مسئولیت | پایان مسئولیت | توضیحات |
|---|---|---|---|
| نرخ دلار (بازار غیررسمی) | ۹,۵۰۰ تومان | ۲۵,۰۰۰ تومان | ۱۶۳٪ افزایش |
| تورم نقطه به نقطه | ۲۴.۲٪ | ۵۹.۸٪ | افزایش فشارهای معیشتی |
| حجم نقدینگی (هزار میلیارد) | ۱,۶۴۶ | ۳,۷۰۵ | ۱۲۵٪ رشد حجمی |
همتی معتقد بود رشد نقدینگی در این دوره ناشی از کسری بودجه دولت و نوسانات نرخ ارز بوده که بانک مرکزی را ناگزیر به تأمین مالی میکرد. یکی از اقدامات ساختاری و ماندگار او در این دوره، ادغام بانکهای وابسته به نیروهای مسلح در بانک سپه بود که از بروز یک بحران مالی گسترده جلوگیری کرد.
سیاست و انتخابات: از «صدای سوم» تا استیضاح در وزارت
حضور همتی در انتخابات ۱۴۰۰ نقطه عطفی در زندگی سیاسی او بود. او با شعار «اقتصاد برای مردم» وارد رقابت شد و با اتخاذ مواضع صریح، سعی کرد خود را به عنوان آلترناتیوی برای جریانهای موجود معرفی کند. اشارات او به موسیقی کی-پاپ و نقد سیاستهای محدودکننده اجتماعی، بازتاب زیادی در فضای مجازی داشت. او در نهایت با کسب حدود ۲.۴ میلیون رأی در جایگاه سوم قرار گرفت.
پس از آن، در دولت مسعود پزشکیان به عنوان وزیر اقتصاد معرفی شد، اما حضور او در این وزارتخانه بسیار کوتاه بود. نوسانات مداوم در بازارهای طلا و ارز و افزایش قیمت کالاها، منجر به استیضاح او در اسفند ۱۴۰۳ شد. همتی در زمان برکناری، مدعی شد که قربانی «کلکل» سیاسی و عدم تمکین به خواستههای غیرقانونی برخی نمایندگان برای انتصابات شده است.
تجزیه و تحلیل: پارادایم فکری «فنسالار واقعگرا»
تحلیل فعالیتهای اخیر همتی نشان میدهد که او در میانه دو دیدگاه متضاد قرار دارد. از یک سو، اقتصاددانان نهادگرا او را متهم به نئولیبرالیسم و رهاسازی نرخ ارز برای تأمین بودجه دولت میکنند. آنها معتقدند سیاستهای پولی او منجر به تقویت اقتصاد واسطهگری شده است. از سوی دیگر، مدافعان همتی بر این باورند که او یک «مدیر واقعگرا» است که در شرایط جنگ اقتصادی تمامعیار، مانع از فروپاشی سیستم شده است. اقدام او برای حذف ارز ترجیحی و تلاش برای واقعیسازی قیمتها، از دید طرفدارانش شجاعت مدیریتی تلقی میشود.
بازگشت مجدد او به صندلی ریاست بانک مرکزی در دیماه ۱۴۰۴، در حالی که بازار ارز بار دیگر متلاطم شده، نشاندهنده آن است که نظام مدیریتی ایران در لحظات بحران، همچنان به تجربههای آزمونشده تکیه میکند.
این انتصاب، آزمونی نهایی برای مکتب فکری همتی است: آیا علم اقتصاد میتواند در دل بحرانهای سیاسی، ثبات را بازگرداند؟
زندگی شخصی و سپری در برابر شایعات
زندگی شخصی همتی همواره بخشی از استراتژی سیاسی او برای مقابله با حملات رسانهای بوده است. او متأهل و دارای سه فرزند است. همسر وی، سپیده شبستری، که دارای دکترای مدیریت استراتژیک است، در جریان انتخابات ۱۴۰۰ با حضور در برنامههای تلویزیونی نقش مهمی در تلطیف چهره عمومی همتی ایفا کرد. او شایعات مربوط به سکونت فرزندانش در خارج از کشور یا پیوند فامیلی با خانواده هاشمی رفسنجانی را بارها تکذیب کرده و بر تحصیل و فعالیت فرزندانش در داخل ایران (در حوزههای پزشکی، معماری و سینما) تأکید داشته است.
عبدالناصر همتی امروز بیش از آنکه یک مدیر اقتصادی صرف باشد، یک کنشگر سیاسی است که اقتصاد را ابزاری برای حفظ ثبات کلان حاکمیت میبیند. موفقیت او در دوره جدید ریاست بانک مرکزی، تعیینکننده اعتبار نهایی نسلی از فنسالاران است که معتقدند تخصص میتواند بر طوفانهای سیاسی غلبه کند.
