فک خزری (Pusa caspica)، که به عنوان تنها پستاندار دریایی دریای خزر شناخته میشود، گونهای در معرض خطر انقراض است و در سالهای اخیر، گزارشهای متعددی از کشف لاشههای آن در سواحل کشورهای اطراف خزر، از جمله ایران، روسیه، قزاقستان و آذربایجان منتشر شده. این مسئله به یک بحران زیستمحیطی تبدیل شده و دلایل آن اغلب به عوامل انسانی و طبیعی نسبت داده میشود.
آمار اخیر کشف لاشهها
- در ایران، از ابتدای سال ۱۴۰۴ (تقریباً از فروردین ۱۴۰۴ تا خرداد) تاکنون، حداقل ۲۸ لاشه فک خزری در سواحل شمالی کشف شده است. این آمار شامل ۲۲ مورد در مازندران، ۵ مورد در گیلان و ۱ مورد در گلستان میشود. این رقم نسبت به سال ۱۴۰۳ (که کل مرگومیر ثبتشده حدود ۱۷ مورد بود) افزایش چشمگیری نشان میدهد و تنها در اردیبهشتماه امسال، آمار مرگومیر به اندازه کل سال گذشته رسیده است.
- در مازندران، گزارشهای میدانی نشان میدهد که از ابتدای سال جاری، لاشه حداقل ۳۵ فک خزری کشف شده، که برخی از آنها در وضعیت پیشرفته فساد بوده و امکان کالبدگشایی وجود نداشته است.
- در گیلان، امسال لاشه ۲۶ فک خزری کشف شده، که بیشترین موارد در شهرستانهای رودسر و چابکسر بوده است.
- در خارج از ایران، موارد مشابهی گزارش شده؛ برای مثال، در نوامبر ۲۰۲۴ (آبان ۱۴۰۳)، بیش از ۱۰۰۰ لاشه فک خزری در سواحل قزاقستان کشف شد، که علت احتمالی آن نشت گاز طبیعی یا زلزله عنوان شده است.
- در موارد قدیمیتر، مانند دسامبر ۲۰۲۲، حدود ۲۵۰۰ لاشه در سواحل روسیه (داغستان) گزارش شد.
هشدار محیط زیست گیلان: به لاشه فوکهای خزری دست نزنید، احتمال عامل ویروسی وجود دارد
در پی مشاهده لاشههای فوک در سواحل استان گیلان، اداره کل حفاظت محیطزیست استان هشدار داد:شهروندان از هرگونه تماس، جابجایی یا نزدیکی به لاشه فوکها جدا خودداری نمایند و در اسرع وقت موضوع را اطلاع دهند تا اقدامات لازم جهت بررسی علت مرگ و کنترل بهداشتی صورت گیرد.
رئیس اداره حفاظت از زیست بوم دریایی محیط زیست استان گیلان: با توجه به اینکه تاکنون گزارشی از مرگومیر در سایر گونههای دریایی دریای خزر دریافت نشده است، احتمال وجود یک عامل ویروسی بهعنوان علت اصلی این تلفات مطرح است.
علل احتمالی مرگومیر
علت دقیق مرگ بسیاری از این فکها همچنان در دست بررسی است، اما بر اساس گزارشهای محیط زیستی و کارشناسی، عوامل زیر به عنوان دلایل اصلی مطرح هستند:
- بیماریهای میکروبی و ویروسی: شیوع بیماریهایی مانند ویروسهایی که قبلاً در سواحل روسیه و قزاقستان باعث مرگومیر شده، یکی از احتمالات قوی است. این بیماریها میتوانند از طریق مهاجرت فکها به سواحل ایران منتقل شوند.
- گیر افتادن در تورهای ماهیگیری: فکها اغلب در دام تورهای صیادان میافتند و خفه میشوند. این یکی از رایجترین دلایل مرگ در سراسر جهان برای گونههای مشابه است.
- آلودگیهای صنعتی و نفتی: آلودگی دریای خزر (از جمله نفت، مواد شیمیایی و زبالههای صنعتی) ایمنی فکها را کاهش میدهد و آنها را مستعد بیماری میکند.
- تغییرات اقلیمی و کاهش منابع غذایی: آب شدن یخهای شمالی (زیستگاه اصلی زادآوری فکها) و کاهش ماهیها به دلیل صید بیش از حد، فکها را ضعیف میکند.
- عوامل دیگر: در برخی موارد، مانند سال ۲۰۲۱، مانورهای نظامی کشورهای همسایه (مانند رزمایش آذربایجان، ترکیه و پاکستان) به عنوان علت احتمالی مطرح شده، که میتواند با امواج صوتی یا آلودگیهای موقتی مرتبط باشد.
جمعیت فکهای خزری بر اساس برآوردهای اخیر حدود ۷۰ هزار قلاده است، اما خشک شدن بخشهایی از زیستگاه شمالی (حدود ۴۲ درصد) تهدیدی جدی برای بقای آنهاست. سازمان حفاظت محیط زیست ایران و کشورهای اطراف در حال بررسی بیشتر هستند، اما کاهش جمعیت این گونه نشاندهنده نیاز فوری به اقدامات حفاظتی مانند کنترل صید و کاهش آلودگی است
