حمیده خیرآبادی، ستارهای که نام هنری «نادره» را برای خود برگزید، نه تنها یک بازیگر، بلکه نماد و اسطوره نقشهای مادرانه در تاریخ هنرهای نمایشی ایران است. او که به لقب «مادر سینمای ایران» مفتخر شده بود، با کارنامهای درخشان و حیرتانگیز شامل بیش از ۱۵۰ فیلم و سریال، رکورددار بازیگری در سینمای کشور محسوب میشود.
چهره مهربان، صدای گرم و بازیهای روان او، خاطرات شیرینی را برای چندین نسل از ایرانیان رقم زده است.
تولد و اصالت گیلانی؛ آغاز یک زندگی هنری
حمیده خیرآبادی در آخرین روز پاییز، یعنی ۳۰ آذر سال ۱۳۰۳ در شهر بارانهای نقرهای، رشت، دیده به جهان گشود. اصالت خانوادگی او به استان سرسبز گیلان بازمیگردد. او تحصیلات خود را تا مقطع دیپلم ادامه داد که برای زنان آن دوران سطح قابل قبولی محسوب میشد. این بازیگر محبوب، قدی حدود ۱۵۸ سانتیمتر داشت و همین ویژگیهای فیزیکی در کنار چهره معصوم و مادرانهاش، بعدها او را به گزینهای ایدهآل برای ایفای نقش مادران دلسوز ایرانی تبدیل کرد.
ماجرای ازدواج در ۱۳ سالگی و زندگی شخصی
زندگی شخصی «نادره» سینمای ایران، با رویدادهای جالبی همراه بوده است. یکی از نکات قابل تامل در بیوگرافی او، ازدواج بسیار زودهنگامش است. حمیده خیرآبادی در سال ۱۳۱۶، زمانی که تنها ۱۳ سال سن داشت، پای سفره عقد نشست و با «علی قاسمی» ازدواج کرد. این ازدواج در شهر تهران صورت گرفت.
ثمره این ازدواج زودهنگام، تولد دختری هنرمند به نام «ثریا قاسمی» در سال ۱۳۱۹ بود که خود بعدها پا جای پای مادر گذاشت و به یکی از ستارههای درخشان سینما تبدیل شد. اما سرنوشت زندگی مشترک حمیده خیرآبادی دوام همیشگی نداشت. پس از گذشت ۲۰ سال زندگی مشترک، در سال ۱۳۳۶ این پیوند به جدایی و طلاق منجر شد.
برخلاف بسیاری از شایعات، منابع معتبر نشان میدهند که او پس از این جدایی، هرگز تن به ازدواج دوم نداد و هیچ اطلاعات مستندی درباره همسر دوم او وجود ندارد. به نظر میرسد خانم خیرآبادی پس از طلاق، تمام تمرکز خود را بر روی بزرگ کردن تنها دخترش و پیشرفت در دنیای هنر معطوف کرد.
ورود به دنیای هنر و داستان نام «نادره»
حمیده خیرآبادی فعالیت هنری خود را از سال ۱۳۲۶، یعنی در ۲۳ سالگی و پس از اخذ دیپلم، با تئاتر آغاز کرد. ورود او به این عرصه به پیشنهاد یکی از اقوامش که کارگردان تئاتر بود، صورت گرفت. اما ورود رسمی او به سینما در سال ۱۳۳۲ با فیلم «میهنپرست» رقم خورد.
نکته شنیدنی درباره نام هنری او این است که ابتدا قرار بود وارد دنیای خوانندگی شود. «مجید وفادار»، آهنگساز مشهور آن زمان، نام هنری «نادره» را برای او انتخاب کرد. اگرچه او خواننده نشد، اما این نام را در سینما حفظ کرد و با همین نام در بین مردم و اهالی هنر شناخته شد.
فعالیتهای قبل از انقلاب: دوران طلایی
فعالیت خیرآبادی قبل از انقلاب اسلامی بسیار گسترده و حیرتانگیز بود. او در این دوران در ۱۱۸ فیلم سینمایی و ۴ سریال تلویزیونی ایفای نقش کرد. نقشهای او عمدتاً در قالب مادری مهربان و دلسوز بود و خودش در مصاحبهای گفته بود که
«مادر همه هنرپیشگان مشهور سینمای ایران»
بوده است.
در جدول زیر، گزیدهای از آثار شاخص او در دوران قبل از انقلاب را مشاهده میکنید:
| سال تولید | نام فیلم | کارگردان |
|---|---|---|
| ۱۳۳۲ | میهنپرست | غلامحسین نقشینه |
| ۱۳۳۴ | امیر ارسلان نامدار | شاپور یاسمی |
| ۱۳۴۶ | الماس ۳۳ | داریوش مهرجویی |
| ۱۳۴۹ | حسن کچل | علی حاتمی |
| ۱۳۵۰ | رضا موتوری | مسعود کیمیایی |
| ۱۳۵۰ | بابا شمل | علی حاتمی |
ادامه درخشش پس از انقلاب و رابطه مادر و دختری
جنس نقشهای حمیده خیرآبادی به گونهای بود که پس از انقلاب نیز توانست بدون مشکل به فعالیت خود ادامه دهد. چهره معصوم و نقشهای مثبت او باعث شد از گزند ممنوعالکاریها در امان بماند. او در سال ۱۳۵۹ با فیلم «مفسدین» بازگشتی دوباره داشت.
دهههای ۶۰ و ۷۰ اوج محبوبیت تلویزیونی او بود. بازی در سریالهای ماندگاری همچون «پدرسالار» در نقش ملوک (همسر اسدالله خان)، «آپارتمان» و «خانه سبز» او را به چهرهای فراموشنشدنی برای نسل جدید تبدیل کرد. همچنین فیلمهای سینمایی مشهوری مانند «اجارهنشینها» ، «زرد قناری» و «بانو» از شاهکارهای کارنامه او پس از انقلاب هستند.
یکی از نکات جذاب کارنامه او، همبازی شدن با دخترش ثریا قاسمی بود. این مادر و دختر هنرمند در دو اثر مقابل یکدیگر قرار گرفتند: یکی در فیلم سینمایی «خانه ابری» و دیگری در سریال تلویزیونی «در قلب من». ثریا قاسمی همواره از مادرش به عنوان الگوی بزرگ بازیگری یاد کرده است.
افتخارات و جوایز
حمیده خیرآبادی در طول بیش از ۶۰ سال فعالیت هنری (از ۱۳۲۹ تا ۱۳۸۹)، بارها مورد تحسین منتقدان قرار گرفت.
- برنده تندیس زرین: جایزه آهوی بلورین بهترین بازیگر زن تلویزیون برای سریال «پدرسالار» در سال ۱۳۷۴ (جشن سینمای ایران).
- نامزد سیمرغ بلورین: سه بار نامزدی برای بهترین بازیگر نقش مکمل زن در جشنواره فیلم فجر برای فیلمهای «هی جو» (۱۳۶۷)، «سایه خیال» (۱۳۶۹) و «یک مرد یک خرس» (۱۳۷۱).
غروب مادر سینمای ایران
این ستاره بیتکرار آسمان هنر ایران، در ۳۱ فروردین ۱۳۸۹ در سن ۸۵ سالگی چشم از جهان فرو بست. علت فوت او کهولت سن اعلام شد. پیکر پاک او در قطعه ۶۶، ردیف ۶۹، شماره ۶۲ بهشت زهرای تهران به خاک سپرده شد تا برای همیشه در آرامش باشد.
پس از درگذشت او، محمدعلی کشاورز، همبازی قدیمیاش در پدرسالار، با گلایه از صداوسیما گفت که پوشش خبری فوت او مناسب نبوده است. کشاورز معتقد بود حمیده خیرآبادی با نقشهای گرم و صمیمیاش، مردم را با تلویزیون آشتی داد. آخرین حضورهای او در عرصه هنر شامل سریال «این راهش نیست» و فیلمهای «سرود تولد» و فیلم خاص «شیرین» اثر عباس کیارستمی بود.
حمیده خیرآبادی رفت، اما لبخند مادرانه و میراث گرانبهایش در سینمای ایران برای همیشه جاودانه ماند.
