شهید حسن طهرانی مقدم یکی از چهره‌های شناخته‌شده در تاریخ برنامه موشکی ایران است که نام او با شکل‌گیری و توسعه توان موشکی سپاه پاسداران گره خورده است. او فعالیت خود را در سال‌های ابتدایی انقلاب آغاز کرد و در دوران جنگ ایران و عراق، ابتدا در سازماندهی توپخانه سپاه نقش داشت و سپس مسئول تشکیل و راه‌اندازی یگان موشکی سپاه شد. به همین دلیل، در سال‌های بعد از او با عنوان «پدر موشکی ایران» یاد شد.
طهرانی مقدم علاوه بر فعالیت‌های نظامی و فنی، به دلیل سبک زندگی ساده، روحیه تواضع، تأکید بر خودکفایی دفاعی و دیدگاه‌هایش درباره انقلاب اسلامی، رهبری و ولایت فقیه نیز مورد توجه قرار گرفت. او سرانجام روز ۲۱ آبان ۱۳۹۰ در جریان یک آزمایش موشکی در پادگان امیرالمؤمنین شهرستان ملارد، بر اثر انفجار انبار مهمات به شهادت رسید و تعدادی دیگر از فرماندهان و متخصصان سپاه نیز در این حادثه جان باختند.
مشخصات شخصی
- نام و نام خانوادگی: حسن طهرانی‌مقدم
- تاریخ تولد: ۶ آبان ۱۳۳۸
- محل تولد: محله سرچشمه تهران
- سال تولد میلادی: ۱۹۵۹ میلادی
- اصالت: تهران
- نام پدر: محمود طهرانی‌مقدم
- شغل پدر: خیاط
- تحصیلات: کارشناسی مهندسی صنایع
- دانشگاه: دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی
- همسر: الهام حیدری
- سال ازدواج: ۱۳۶۱
- فرزندان: چهار فرزند شامل سه دختر و یک پسر
- نام دختر اول: زینب
- برادران: محمد و علی طهرانی‌مقدم
- شغل و فعالیت اصلی: فعالیت نظامی، دفاعی و تحقیقاتی در سپاه پاسداران
- عنوان مشهور: پدر موشکی ایران
- تاریخ شهادت: جمعه ۲۱ آبان ۱۳۹۰
- محل شهادت: پادگان امیرالمؤمنین شهرستان ملارد
- علت شهادت: انفجار انبار مهمات در جریان آماده‌سازی و آزمایش موشکی
حسن طهرانی‌مقدم در خانواده‌ای مذهبی در محله سرچشمه تهران رشد کرد. خانواده او اصالتاً تهرانی بودند و به دلیل شغل پدرش که خیاط بود، در مقاطع مختلف در مناطق گوناگون تهران سکونت داشتند. پدرش، محمود طهرانی‌مقدم، در سال ۱۳۶۱ از دنیا رفت.
خانواده شهید حسن طهرانی مقدم
| نام | نسبت | توضیحات |
|---|---|---|
| محمود طهرانی‌مقدم | پدر | خیاط؛ در سال ۱۳۶۱ درگذشت. |
| علی طهرانی‌مقدم | برادر | رزمنده جنگ؛ در سال ۱۳۵۹ و در جریان محاصره سوسنگرد شهید شد. |
| محمد طهرانی‌مقدم | برادر | از فعالان انقلاب و رزمندگان دوران دفاع مقدس. |
| الهام حیدری | همسر | همسر شهید طهرانی‌مقدم از سال ۱۳۶۱ و مادر چهار فرزند او. |
| زینب | فرزند | دختر اول شهید طهرانی‌مقدم. |
| سه دختر و یک پسر | فرزندان | چهار فرزند |
شهید طهرانی مقدم دو برادر به نامهای محمد و علی داشت. محمد در فعالیت‌های انقلابی و دوران جنگ حضور داشت و علی نیز در سال ۱۳۵۹ در جریان جنگ و محاصره سوسنگرد به شهادت رسید. حسن طهرانی‌مقدم در سال ۱۳۶۱ با الهام حیدری ازدواج کرد و حاصل این ازدواج چهار فرزند، شامل سه دختر و یک پسر بود.
کودکی، تحصیلات و سال‌های جوانی
حسن طهرانی مقدم در محله سرچشمه تهران و در خانواده‌ای مذهبی بزرگ شد. پدرش محمود طهرانی‌مقدم خیاط بود و به دلیل شرایط شغلی، خانواده در مناطق مختلف تهران زندگی کردند.
او در سال ۱۳۵۶ دیپلم کاردانش خود را دریافت کرد و در سال ۱۳۵۸ تحصیل در رشته مهندسی صنایع را در دانشگاه شهید رجایی، که با عنوان دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی نیز شناخته می‌شود، آغاز کرد. او دوره کارشناسی خود را با موفقیت به پایان رساند.
فعالیت‌های انقلابی حسن طهرانی مقدم
طهرانی‌مقدم در سال‌های پیش از پیروزی انقلاب اسلامی تحت تأثیر فضای انقلابی آن دوره و همچنین با تأثیرپذیری از برادرش محمد وارد فعالیت‌های مبارزاتی شد. از جمله فعالیت‌های او در آن دوران، مشارکت در ساخت نارنجک دستی بود.
در روزهای ابتدایی پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز در فعالیت‌های مربوط به برقراری نظم و حفاظت از مراکز مهم حضور داشت و در آزادی فرودگاه مهرآباد همکاری کرد. این فعالیت‌ها آغاز مسیر حضور او در ساختارهای نظامی و دفاعی جمهوری اسلامی بود.
ورود به سپاه پاسداران
حسن طهرانی‌مقدم در تیرماه ۱۳۵۹ و در ۲۱ سالگی، در روزهای نخست شکل‌گیری رسمی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، به عضویت سپاه درآمد. او ابتدا مسئول اطلاعات سپاه در منطقه شمال تهران شد.
با آغاز جنگ ایران و عراق، فعالیت‌های او به سمت حوزه‌های فنی و نظامی سوق پیدا کرد. طهرانی‌مقدم با توجه به رویکرد فنی خود وارد سازماندهی توپخانه سپاه شد و پس از عملیات فتح‌المبین در خرداد ۱۳۶۱، به دستور سردار حسن باقری مأمور سازماندهی رسمی توپخانه سپاه شد.
نقش حسن طهرانی مقدم در تشکیل توپخانه سپاه
یکی از نخستین مسئولیت‌های مهم طهرانی‌مقدم در دوران دفاع مقدس، ایجاد و سازماندهی توپخانه سپاه بود. او پس از عملیات فتح‌المبین مسئولیت سازماندهی رسمی این بخش را بر عهده گرفت و به عنوان یکی از فرماندهان اصلی توپخانه سپاه فعالیت کرد.
این تجربه بعدها زمینه ورود او به حوزه موشکی را فراهم کرد. با تغییر شرایط جنگ و آغاز موشک‌باران شهرهای ایران از سوی عراق، نیاز به ایجاد یک توان موشکی مستقل و سازمان‌یافته بیشتر شد و طهرانی‌مقدم در همین مرحله وارد عرصه موشکی شد.
تشکیل یگان موشکی سپاه
در آبان ۱۳۶۲ و با ورود جنگ به مرحله جدیدی از حملات موشکی، حسن طهرانی مقدم مأمور تشکیل و راه‌اندازی فرماندهی موشکی زمین به زمین سپاه شد. او همراه با گروهی از نیروها و متخصصان، پایه‌های اولیه توان موشکی سپاه را ایجاد کرد.
پس از اعلام فرمان امام خمینی برای پاسخ به موشک‌باران عراق، طهرانی‌مقدم و گروه تحت فرمان او وارد مرحله عملیاتی شدند و نخستین شلیک‌های موشکی متقابل ایران را در سال‌های ۱۳۶۳ و ۱۳۶۴ انجام دادند.
اولین شلیک موشکی ایران
یکی از مهم‌ترین نقاط عطف فعالیت‌های حسن طهرانی‌مقدم، نخستین شلیک موشکی ایران در دوران جنگ بود. بر اساس اطلاعات موجود، در اسفند ۱۳۶۳ نخستین موشک بالستیک سپاه به سمت کرکوک شلیک شد.
سردار زهدی درباره این رویداد گفته است: «۲۱ اسفندماه ۱۳۶۳ اولین موشک ایران به کرکوک شلیک شد». این اتفاق در روند شکل‌گیری توان موشکی ایران اهمیت ویژه‌ای داشت و آغاز مرحله‌ای تازه در توان پاسخ موشکی کشور محسوب می‌شد.
ساخت موشک نازعات
در اواخر جنگ ایران و عراق، با هدایت حسن طهرانی‌مقدم و تیم تحقیقاتی او، سامانه موشکی «نازعات» شکل گرفت. برد این موشک در منابع مورد اشاره حدود ۸۰ تا ۱۲۰ کیلومتر اعلام شده و امکان افزایش برد آن تا حدود ۱۵۰ کیلومتر نیز وجود داشت.
نازعات یک سامانه نسبتاً ارزان‌قیمت بود که در کنار موشک اسکندر مورد استفاده قرار گرفت و به افزایش توان پاسخ موشکی ایران در برابر حملات عراق کمک کرد.
نقش در توسعه موشک شهاب ۳
فعالیت‌های حسن طهرانی‌مقدم پس از پایان جنگ نیز ادامه یافت. او و تیم تحت مدیریت او در مسیر توسعه موشک‌های دوربرد و میان‌برد ایران فعالیت کردند و در دستیابی سپاه به موشک شهاب-۳ نقش داشتند.
بر اساس اطلاعات موجود، محمد خامنه‌ای، جانشین نیروی موشکی سپاه، گفته است طهرانی مقدم اعتقاد داشت نیروهای مسلح باید نیازهای دفاعی خود را در داخل کشور تولید کنند و سهم اصلی تحقیق در ساخت شهاب-۳ نیز به او نسبت داده شده است.
فعالیت در حوزه مقاومت و آموزش نیروهای موشکی
یکی دیگر از بخش‌های فعالیت طهرانی‌مقدم، آموزش نیروهای موشکی حزب‌الله لبنان است. بر اساس گزارش برادر او، طهرانی‌مقدم در سال‌های میانی جنگ برای کمک به محور مقاومت، در آموزش و شکل‌گیری واحد موشکی حزب‌الله لبنان نقش داشت.
در همان گزارش، تأکید شده است که نتایج این فعالیت‌ها در درگیری‌های بعدی از جمله جنگ ۳۳ روزه و تحولات مربوط به غزه نمود پیدا کرد.
مهم‌ترین سوابق نظامی و مسئولیت‌ها
| سال | سمت یا رویداد |
|---|---|
| ۱۳۳۸ | تولد در محله سرچشمه تهران |
| ۱۳۵۹ | عضویت در سپاه پاسداران و مسئولیت اطلاعات سپاه در منطقه شمال تهران |
| ۱۳۶۱ | سازماندهی رسمی توپخانه سپاه و فرماندهی توپخانه پس از عملیات فتح‌المبین |
| ۱۳۶۲ | مسئول تشکیل و راه‌اندازی یگان موشکی سپاه |
| ۱۳۶۴ | فرماندهی یگان موشکی نیروی هوافضای سپاه |
| ۱۳۸۴ | جانشینی نیروی هوافضای سپاه در بخش موشکی |
| ۱۳۸۵ | ریاست سازمان جهاد خودکفایی و تحقیقات صنعتی سپاه |
| ۱۳۹۰ | شهادت در جریان انفجار انبار مهمات در پادگان امیرالمؤمنین ملارد |
طهرانی‌مقدم پس از جنگ نیز مسئولیت‌های مختلفی در حوزه موشکی و تحقیقاتی داشت. در سال ۱۳۶۴ به فرماندهی یگان موشکی نیروی هوافضای سپاه منصوب شد و در اول مهر ۱۳۸۴ به سمت جانشینی نیروی هوافضای سپاه در بخش موشکی رسید. در آذر ۱۳۸۵ نیز به عنوان رئیس سازمان جهاد خودکفایی و تحقیقات صنعتی سپاه انتخاب شد.
دستاوردهای فنی و نظامی شهید حسن طهرانی مقدم
| سال | دستاورد |
|---|---|
| ۱۳۶۲ | تشکیل و سازماندهی فرماندهی موشکی سپاه پاسداران |
| ۱۳۶۳ | نخستین شلیک موشکی ایران به کرکوک |
| ۱۳۶۶ | ساخت و بومی‌سازی موشک نازعات با برد حدود ۸۰ تا ۱۵۰ کیلومتر |
| ۱۳۷۷ | دستیابی سپاه به موشک شهاب-۳ |
در مجموع، تشکیل فرماندهی موشکی سپاه، نخستین شلیک موشکی ایران، توسعه سامانه نازعات و مشارکت در روند دستیابی به موشک شهاب-۳ از مهم‌ترین فعالیت‌های فنی و نظامی نسبت داده‌شده به حسن طهرانی مقدم هستند.
چرا حسن طهرانی مقدم به «پدر موشکی ایران» معروف شد؟
نام حسن طهرانی‌مقدم به دلیل نقش او در پایه‌گذاری و توسعه ساختار موشکی سپاه با برنامه موشکی ایران پیوند خورده است. او از سال‌های جنگ در راه‌اندازی یگان موشکی فعالیت کرد و پس از جنگ نیز در زمینه تحقیق، توسعه، تولید و خودکفایی دفاعی به فعالیت خود ادامه داد.
رسانه‌ها و برخی مسئولان نظامی از او با عنوان «پدر موشکی ایران» یاد کرده‌اند. سردار محسن رضایی نیز درباره نقش او گفته است:
«پس از صد سال از عمر ساخت موشک در جهان، جمهوری اسلامی ایران هم به یک کشور موشکی تبدیل شد… و از برجسته‌ترین آنها حسن مقدم بود».
علت شهرت و محبوبیت شهید طهرانی مقدم
شهرت طهرانی‌مقدم تنها به فعالیت‌های فنی و نظامی او محدود نشد. در روایت‌های منتشرشده درباره زندگی او، سادگی، تواضع، اعتقاد به خودکفایی دفاعی و نوع رفتار او با نیروهای زیرمجموعه و خانواده مورد توجه قرار گرفته است.
همسر او در یکی از گفت‌وگوها درباره فضای زندگی خانوادگی‌شان گفته است: «از وقتی یادم می‌آید، اسم موشک در زندگی‌مان بود… او می‌گفت اگر تو صبر کنی تو هم در آن سهیم خواهی بود». همچنین پس از شهادت او، مراسم‌ها و برنامه‌های مختلفی برای بزرگداشت وی برگزار شده است.
در یکی از مراسم‌های سالگرد شهادت نیز سردار مجید موسوی، جانشین وقت نیروی هوافضای سپاه، درباره او سخنانی مطرح کرد و از جایگاه او در برنامه موشکی ایران یاد کرد.
دیدگاه شهید حسن طهرانی مقدم درباره رهبری و ولایت فقیه
بخشی از نوشته‌ها و سخنرانی‌های حسن طهرانی‌مقدم به موضوع انقلاب اسلامی، رهبری، ولایت فقیه و مسئولیت نیروهای نظامی اختصاص داشت. او در نامهای خطاب به رهبر انقلاب، آیت‌الله خامنه‌ای را «نائب امام زمان» خطاب کرده و بر آمادگی خود و خانواده‌اش برای خدمت در مسیر آرمان‌های مورد اعتقادش تأکید کرده بود.
در بخشی از این نامه آمده است:
«بنده و خانواده‌ام فدای شما، نائب امام زمان و نور حیدری… هر آنچه داریم در جهت اخذ رضایت شما و تحقق اسلام ناب و سیره اهل‌بیت به کار می‌گیریم».
او همچنین در ادامه نامه تأکید کرده بود که می‌خواهد «در رکاب شما [نائب ولی‌عصر]… سینه‌اش سپر شما باشد». این اظهارات نشان‌دهنده دیدگاه او درباره جایگاه رهبری و ولایت فقیه و همچنین اعتقاد او به مهدویت و انتظار فرج امام زمان(عج) بود.
سخنان حسن طهرانی مقدم درباره مسئولیت و ایمان
طهرانی مقدم در یکی از سخنرانی‌های خود در سال ۱۳۸۷، هنگام صحبت درباره شهید صیاد شیرازی، بر اهمیت ایمان و صداقت در انجام مسئولیت‌ها تأکید کرد.
او درباره ورود نیروهای سپاه به عرصه توپخانه و نقش شهید صیاد شیرازی گفته بود: «برتری ارتش در دو بخش هوایی و توپخانه بود، ارتش حاضر نبود این برتری را از دست بدهد… ما با هدایت شهید صیاد شیرازی وارد عرصه توپخانه شدیم… او با اراده خود از راه حق و ایمان، سینه خود را سپر خدا و رسول کرد».
در روایت‌های مربوط به دوران دفاع مقدس همچنین به حضور او در عملیات مرصاد اشاره شده است؛ جایی که در کنار نیروهای بسیج و تفنگ‌چی‌ها حضور داشت و در میدان نبرد مشارکت کرد.
شهادت حسن طهرانی مقدم
حسن طهرانی‌مقدم روز جمعه ۲۱ آبان ۱۳۹۰ در پادگان «امیرالمؤمنین» شهرستان ملارد به شهادت رسید. او در زمان وقوع حادثه در حال انجام فعالیت‌های مرتبط با آماده‌سازی و آزمایش موشکی بود که انفجار در یک انبار مهمات رخ داد.
در این حادثه بیش از ۱۷ نفر از فرماندهان و متخصصان سپاه نیز جان خود را از دست دادند. در میان جان‌باختگان نام سردارانی مانند احمد کاظمی، حسن شفیع‌زاده و غلامرضا یزدانی نیز ذکر شده است.
پس از این حادثه، روایت‌ها و گمانه‌زنی‌هایی درباره علت انفجار و ارتباط احتمالی آن با پروژه‌های موشکی مطرح شد؛ با این حال، بر اساس گزارش رسمی سپاه، علت حادثه اشتباه فنی در جریان دستکاری موشک عنوان شد. بنابراین، در روایت رسمی مورد اشاره، عامل شهادت طهرانی‌مقدم انفجار انبار مهمات در جریان یک مرحله آزمایش موشکی اعلام شده است.
جمع‌بندی زندگی شهید حسن طهرانی مقدم
حسن طهرانی‌مقدم زندگی خود را از محله سرچشمه تهران و یک خانواده مذهبی آغاز کرد، در سال‌های انقلاب وارد فعالیت‌های مبارزاتی شد و پس از عضویت در سپاه پاسداران، در دوران جنگ ایران و عراق مسئولیت‌های مختلفی را بر عهده گرفت. او ابتدا در حوزه اطلاعات و سپس در سازماندهی توپخانه سپاه فعالیت کرد و در ادامه به یکی از چهره‌های اصلی تشکیل یگان موشکی سپاه تبدیل شد.
نخستین شلیک موشکی ایران به کرکوک، توسعه سامانه نازعات، مشارکت در روند دستیابی به موشک شهاب-۳ و فعالیت در حوزه خودکفایی دفاعی از مهم‌ترین بخش‌های کارنامه او است. او پس از سال‌ها فعالیت نظامی و تحقیقاتی، در ۲۱ آبان ۱۳۹۰ در حادثه انفجار پادگان امیرالمؤمنین ملارد به شهادت رسید.
نام شهید حسن طهرانی‌مقدم پس از شهادت نیز در روایت‌های مربوط به تاریخ برنامه موشکی ایران و فعالیت‌های دفاعی کشور باقی ماند و عنوان «پدر موشکی ایران» به یکی از شناخته‌شده‌ترین عناوین مرتبط با او تبدیل شد.
