پیمان ابراهیم (Abraham Accords) مجموعهای از توافقنامههای عادیسازی روابط دیپلماتیک میان اسرائیل و چندین کشور عربی است که با میانجیگری ایالات متحده در سال ۲۰۲۰ به امضا رسید. این توافقها که یکی از مهمترین تحولات دیپلماتیک خاورمیانه در دهههای اخیر به شمار میروند، با هدف تقویت صلح، همکاریهای اقتصادی و ایجاد اتحادی جدید در برابر نگرانیهای مشترک منطقهای، به ویژه نفوذ ایران، شکل گرفتند. نام این پیمان به حضرت ابراهیم (ع) اشاره دارد که به عنوان پدری مشترک برای ادیان ابراهیمی یهودیت و اسلام شناخته میشود و نمادی از میراث مشترک میان اعراب و یهودیان است.
شکلگیری و امضای پیمان
توافق ابراهیم در ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۰ در کاخ سفید و به میزبانی دونالد ترامپ، رئیسجمهور وقت آمریکا، به طور رسمی امضا شد. طرفهای اولیه این پیمان، اسرائیل از یک سو و کشورهای امارات متحده عربی و بحرین از سوی دیگر بودند. این اولین بار پس از معاهدات صلح اسرائیل با مصر (۱۹۷۹) و اردن (۱۹۹۴) بود که کشورهای عربی روابط خود را با اسرائیل عادیسازی میکردند.
امضای این پیمان تنها چهار ماه پیش از پایان دور اول ریاست جمهوری ترامپ صورت گرفت و برخی آن را یک اقدام نمایشی برای تأثیرگذاری بر انتخابات ریاست جمهوری آمریکا دانستند، هرچند که ترامپ در نهایت موفق به راهیابی مجدد به کاخ سفید نشد. معماران اصلی این توافق علاوه بر ترامپ و بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر وقت اسرائیل، افرادی چون جرد کوشنر، داماد و مشاور ارشد ترامپ، و آوی برکوویتز، معاون کوشنر، معرفی شدهاند. وزرای خارجه امارات، عبدالله بن زاید آل نهیان، و بحرین، عبداللطیف بن رشیدالزیانی، نمایندگان کشورهای عربی در این مراسم بودند.
کشورهای عضو و اسناد توافق
پس از امضای اولیه توسط امارات و بحرین، دو کشور دیگر نیز در ماههای بعد به این پیمان پیوستند: سودان و مراکش. با این حال، توافق با سودان به دلیل مسائل داخلی این کشور تا سال ۲۰۲۴ هنوز به تصویب نهایی نرسیده است. دولت دوم ترامپ نیز در جولای ۲۰۲۵، طرحهایی برای گسترش این پیمان و افزودن کشورهایی مانند عربستان سعودی، سوریه، لبنان و حتی جمهوری آذربایجان را دنبال کرده است.
اسناد اصلی این پیمان شامل چند توافقنامه مجزا است که در جدول زیر به تفصیل آمدهاند:
| نام | نام رسمی | تاریخ امضا | امضاکنندگان |
|---|---|---|---|
| اعلامیه | بیانیهٔ توافقنامههای ابراهیم | ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۰ | ایالات متحده، اسرائیل، امارات، بحرین |
| توافق اسرائیل و امارات متحدهٔ عربی | توافقنامهٔ صلح ابراهیم: پیمان صلح، عادیسازی روابط دیپلماتیک و کامل بین امارات متحدهٔ عربی و دولت اسرائیل | ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۰ | اسرائیل، امارات، ایالات متحده (به عنوان شاهد) |
| توافقنامهٔ بحرین – اسرائیل | توافقنامههای ابراهیم: اعلامیهٔ صلح، همکاری و روابط سازندهٔ دیپلماتیک و دوستانه | ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۰ | بحرین، اسرائیل، ایالات متحده (به عنوان شاهد) |
به گفته روزنامه هاآرتس، “بیانیهٔ توافقنامههای ابراهیم” یک بیانیه کلی و نمادین است، در حالی که توافقهای دوجانبه جزئیات عادیسازی روابط را مشخص میکنند.
اهداف و انگیزهها
هدف اصلی پیمان ابراهیم، صلح و عادیسازی کامل روابط دیپلماتیک بین کشورهای عربی امضاکننده و اسرائیل اعلام شد. این توافقها شامل برقراری روابط کامل دیپلماتیک، افتتاح سفارتخانهها، تبادل سفرا و ارتقای همکاری در زمینههای مختلف از جمله اقتصاد، فناوری، امنیت و گردشگری است.
اهداف استراتژیک این پیمان چندوجهی هستند:
مقابله با نفوذ ایران
یکی از اصلیترین انگیزههای شکلگیری این توافق، نگرانی مشترک اسرائیل و کشورهای عربی سنی از نفوذ و فعالیتهای منطقهای ایران بود. این پیمان به دنبال ایجاد یک اتحاد استراتژیک برای مقابله با این تهدید مشترک است.
منافع اقتصادی و تجاری
کشورهای مشارکتکننده، به ویژه امارات و اسرائیل که از اقتصادهای قوی منطقه محسوب میشوند، دغدغههای اقتصادی و تجاری متعددی برای برقراری ارتباط داشتهاند. این توافق زمینه را برای همکاریهای گسترده در حوزههایی مانند تجارت الماس، هوش مصنوعی، دفاع، سرمایهگذاریهای رسمی و گردشگری فراهم کرد. برای مثال، دفتر سرمایهگذاری ابوظبی اولین شعبه خارجی خود را در اسرائیل افتتاح کرد.
انگیزههای خاص هر کشور
برای هر یک از کشورهای تازهوارد، مشوقهای مشخصی وجود داشت. مراکش در ازای عادیسازی روابط، به رسمیت شناختن حاکمیت خود بر صحرای غربی توسط ایالات متحده را به دست آورد. سودان نیز با وعده حذف نامش از فهرست کشورهای حامی تروریسم آمریکا و دسترسی به حمایتهای مالی بینالمللی به این پیمان پیوست.
تأثیرات و پیامدها
پیمان ابراهیم تأثیرات عمیقی بر اقتصاد سیاسی منطقه خلیج فارس گذاشته است. این توافق با ایجاد زمینه برای تحولات سیاسی و اقتصادی، به شکلگیری شبکههای همکاری تجاری میان شبهجزیره عربستان و شرق مدیترانه و همچنین ایجاد کریدورهای اقتصادی از خلیج فارس تا شرق اروپا کمک کرده است. این توافقها با وجود تنشهای منطقهای مانند درگیریها در غزه و خصومتهای ایران و اسرائیل، تا سال ۲۰۲۵ پابرجا مانده و در حال تکامل بودهاند.
با این حال، این پیمان با انتقاداتی نیز مواجه شده است. مهمترین انتقاد، به حاشیه راندن مسئله فلسطین است. دولت فلسطین در اعتراض به این توافقها، از ریاست خود بر اتحادیه عرب کنارهگیری کرد.
واکنشها و افکار عمومی
واکنشها در جهان عرب به پیمان ابراهیم متفاوت بوده است. در حالی که دولتهای امضاکننده حمایت خود را اعلام کردند، افکار عمومی در بسیاری از این کشورها همچنان مخالف عادیسازی روابط با اسرائیل است. نظرسنجیها به وضوح این شکاف را نشان میدهند:
- بر اساس گزارش نیویورک تایمز در نوامبر ۲۰۲۲، حدود ۷۶ درصد از شهروندان عربستان سعودی نظر منفی نسبت به این توافق داشتند.
- نظرسنجی مؤسسه واشنگتن در دسامبر ۲۰۲۳ نشان داد که ۹۶ درصد از سعودیها معتقدند کشورهای عربی باید روابط خود را با اسرائیل قطع کنند.
- شاخص افکار عمومی جهان عرب در سال ۲۰۲۲ که توسط روزنامه «جروزالم پست» منتشر شد، حاکی از آن بود که ۸۴ درصد از اعراب در ۱۴ کشور (شامل قطر، کویت، عربستان، الجزایر، مصر و…) با به رسمیت شناختن دیپلماتیک اسرائیل مخالف هستند.
این مخالفت عمومی نشاندهنده چالشی جدی برای پایداری و گسترش بلندمدت این توافقها است، زیرا موفقیت نهایی آنها به چگونگی مدیریت درگیریهای منطقهای و پاسخ به انتقادات مداوم از سوی ذینفعان مختلف، به ویژه فلسطینیها، بستگی دارد.
نتیجهگیری
توافق ابراهیم یک تغییر پارادایم در دیپلماسی خاورمیانه است که اتحادها و پویاییهای اقتصادی و امنیتی منطقه را تغییر داده است. این پیمان که بر اساس منافع استراتژیک مشترک، به ویژه در حوزه اقتصاد و مقابله با ایران، بنا شده، همکاریهای بیسابقهای را میان اسرائیل و برخی کشورهای عربی رقم زده است. با این حال، آینده آن به شدت به تحولات منطقهای، حل مناقشه اسرائیل و فلسطین و میزان حمایت عمومی در جهان عرب وابسته خواهد بود.
