بیژن عبدالکریمی، فیلسوف، نویسنده و روشنفکر ایرانی، یکی از چهرههای پیچیده و بحثبرانگیز در تفکر معاصر ایران است. او که به عنوان متخصص فلسفه هایدگر و نیچه شناخته میشود، تلاش کرده است تا با به کارگیری مفاهیم فلسفه قارهای، بحرانهای فکری، فرهنگی و سیاسی جامعه ایران را تحلیل کند.
عبدالکریمی با اتخاذ موضعی «در میانه» یا «آستانهای»، همزمان به نقد حاکمیت، روشنفکران، اپوزیسیون و تودههای مردم میپردازد؛ رویکردی که او را در معرض حملات شدید از سوی تمام طرفهای درگیر در منازعات سیاسی و اجتماعی ایران قرار داده است. این مقاله به بررسی زندگی، آراء فلسفی، آثار و مواضع جنجالی او میپردازد تا تصویری جامع از این متفکر ارائه دهد.
بنیانهای یک متفکر: از تهران تا علیگر
بیژن عبدالکریمی در سال ۱۳۴۲ (1963 میلادی) در تهران متولد شد. تحصیلات پایهای فلسفی او در دانشگاه تهران شکل گرفت و مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد فلسفه را به ترتیب در سالهای ۱۳۶۷ و ۱۳۷۳ در همین دانشگاه به پایان رساند. این دوره او را با مبانی فلسفه غرب و سنت فکری ایران آشنا ساخت.
نقطه عطف مسیر آکادمیک عبدالکریمی، تحصیلات دکترای او در هندوستان بود. او برخلاف بسیاری از همنسلان خود، راهی دانشگاه اسلامی علیگر شد و در سال ۱۳۸۰ (2001 میلادی) دکترای فلسفه خود را از آنجا دریافت کرد. رساله دکترای او با عنوان «نقد سوبژکتیویسم کانتی (از منظر هایدگری)» نشاندهنده تمرکز زودهنگام او بر اندیشه هایدگر بود. این انتخاب آکادمیک، بازتابی از دغدغه عمیق او درباره «رابطه میان غرب و شرق» بود و به او امکان داد تا با اندیشه غرب از موضعی بیرونی و با فاصلهای انتقادی مواجه شود. این مسیر، پیشدرآمدی بر تلاشهای بعدی او برای یافتن راهی سوم در تفکر ایرانی بود؛ راهی که نه تسلیم محض غرب باشد و نه بازگشتی بنیادگرایانه به سنت.
هسته فلسفی: هایدگر، نیچه و «پایان تئولوژی»
شالوده تفکر بیژن عبدالکریمی بر اندیشههای دو فیلسوف بزرگ آلمانی، مارتین هایدگر و فریدش نیچه، استوار است. او در ایران عمدتاً به عنوان یک هایدگرشناس شناخته میشود و آثارش نشاندهنده تلاش او برای ارائه «تفسیری معنوی و تأملی از اندیشه هایدگر» است. منبع الهام دیگر او، نیچه است. در کتاب مهم ما و جهان نیچهای، او استدلال میکند که جهان مدرن، از جمله ایران، یک «جهان نیچهای» است که مشخصه اصلی آن «مرگ خدا» و فروپاشی تمامی یقینهای متافیزیکی است.
برآمده از این دو منبع، عبدالکریمی ایده کلیدی خود، یعنی «پایان تئولوژی» را که از فیلسوف ایتالیایی جیانی واتیمو وام گرفته، پرورش میدهد. او معتقد است زمانه ما با «بیمتافیزیکی» تعریف میشود؛ یعنی فروپاشی هرگونه سنت نظری یا الهیاتی فراگیر که بتواند معنایی مطلق برای زندگی فراهم کند. به کار بردن این مفهوم در دولتی که مشروعیت خود را صراحتاً بر پایههای الهیاتی بنا نهاده، یک کنش سیاسی رادیکال محسوب میشود. عبدالکریمی با طرح «پایان تئولوژی»، به طور ضمنی بنیانهای فلسفی نظام حاکم را به چالش میکشد و توضیح میدهد که چرا میان او و ساختار قدرت اصطکاکی دائمی وجود دارد.
فیلسوف در عرصه عمومی: آثار و نقد «آستانهای»
عبدالکریمی یک روشنفکر فعال در عرصه عمومی است و از بنیادهای نظری خود برای تحلیل و نقد جامعه ایران بهره میبرد. او نویسندهای پرکار است و آثار متعددی در قالب تألیف و ترجمه منتشر کرده است.
جدول آثار کلیدی بیژن عبدالکریمی
| عنوان (ترجمه انگلیسی) | عنوان اصلی (فارسی) | سال انتشار | درونمایه اصلی |
|---|---|---|---|
| We and the Nietzschean World | ما و جهان نیچهای | ۱۳۸۷، ۱۳۹۵ | استدلال میکند که جهان معاصر، از جمله ایران، در واقعیت «نیچهای» نیهیلیسم و فروپاشی معنای سنتی زندگی میکند. این کتاب ناتوانی جناحهای سنتی و روشنفکری در ایران برای مواجهه با این بحران را نقد میکند. |
| The Sunset of the Iranian Lifeworld | غروب زیستجهان ایرانی | ۱۴۰۲ | اثری گفتوگومحور و جنجالی که استدلال میکند نسلهای جوان ایران از «بیتاریخی»—گسستی عمیق از هرگونه سنت تاریخی—رنج میبرند و این امر آنها را بدون افق معنایی برای آینده رها کرده است. |
| Heidegger in Iran | هایدگر در ایران | ۱۳۹۲ | به بررسی دریافت و تفسیر فلسفه هایدگر در ایران، بهویژه از طریق شخصیت بحثبرانگیز احمد فردید، میپردازد. این کتاب تلاشی برای مواجهه فلسفی و نه ایدئولوژیک با میراث هایدگر در کشور است. |
| The End of Theology | پایان تئولوژی | ۱۳۹۶ | تز الهامگرفته از واتیمو را بسط میدهد که دوران جهانبینیهای بزرگ و سیستماتیک الهیاتی-متافیزیکی به پایان رسیده و پیامدهای آن را برای تفکر دینی و سیاسی در جهان مدرن بررسی میکند. |
| Shariati and Our Future Thinking | شریعتی و تفکر آینده ما | ۱۳۹۳ | بازخوانی انتقادی میراث علی شریعتی، یکی از ایدئولوگهای کلیدی انقلاب ایران. عبدالکریمی اندیشه شریعتی را در بستر «جهان نیچهای» معاصر و ارتباط بالقوه آن برای آینده ارزیابی میکند. |
| Hegel or Marx? A Critique of the Intellectual Movement in Iran | هگل یا مارکس؟ نقدی بر جریان روشنفکری در ایران | ۱۳۸۲ | اثری اولیه که روشنفکران ایرانی را به دلیل پذیرش غیرانتقادی ایدئولوژیهای غربی (مانند هگلگرایی یا مارکسیسم) بدون درگیری اصیل با واقعیت تاریخی و اجتماعی ایران نقد میکند. |
در اثر متأخر خود، غروب زیستجهان ایرانی، عبدالکریمی تز «بیتاریخی» را مطرح میکند و نسلی را توصیف میکند که از گذشته خود بریده و در «حیرت و غفلت» به سر میبرد. این تشخیص فلسفی مستقیماً به موضع سیاسی او منجر میشود؛ او اعتراضات جوانان را نه یک جنبش سیاسی، بلکه تجلی یک بحران فلسفی و طغیانی نیهیلیستی میبیند.
عبدالکریمی خود را متفکری «آستانهای» میداند که تمام طرفهای صحنه قطبیشده ایران را نقد میکند. او روشنفکران را به دادن «آدرس غلط» متهم میکند و همزمان نظام حاکم را به دلیل ناتوانی در درک جهان مدرن و سرکوب مخالفان مورد انتقاد قرار میدهد. با این حال، این موضع میانی به دلیل عدم توازن مورد نقد قرار گرفته است. منتقدان اشاره میکنند که نقد او از اپوزیسیون و روشنفکران «صریح و گاه تند» است، در حالی که نقد او از حاکمیت «بسیار نرم، ملایم و محافظهکارانه» است. این عدم توازن ظاهری ریشه در جهانبینی فلسفی او دارد که بزرگترین تهدید وجودی برای ایران را نه استبداد داخلی، بلکه «نیهیلیسم جهانی» به پرچمداری غرب میداند.
اخراج از دانشگاه و دیدگاه درباره پهلوی
در شهریور ۱۴۰۰، بیژن عبدالکریمی به دلیل «دفاع از نظام سلطنتی پهلوی» از دانشگاه آزاد اسلامی اخراج شد، حکمی که پس از اعتراضات عمومی به حالت تعلیق درآمد. این اتهام از یک سخنرانی در سال ۱۳۹۸ نشأت میگرفت که در آن، وی خطای مرگبار سلطنت پهلوی (جانبداری انحصاری از مدرنیستها) را با خطای جمهوری اسلامی (جانبداری از سنتگرایان و بیگانهسازی جوانان مدرن) مقایسه کرده بود.
هدف او دفاع از سلطنت نبود، بلکه استفاده از آن به عنوان یک درس تاریخی درباره خطرات عدم دستیابی به «وفاق ملی» و هشداری به نظام کنونی بود. این ماجرا نمونهای از «سطحیسازی گفتمان» در یک فضای به شدت سیاسی است که در آن، یک استدلال پیچیده تاریخی-فلسفی به عنوان حمایت از رژیم سابق تفسیر شد.
دیدگاهها درباره شخصیتها و رویدادهای سیاسی
قاسم سلیمانی
عبدالکریمی، قاسم سلیمانی را شخصیتی ملی و فراجناحی و «فرزند دلاور این کشور» میداند و قدرت سیاسی را به «مصادره» او برای اهداف ایدئولوژیک متهم میکند.
مهسا امینی و گشت ارشاد
او مرگ مهسا امینی را یک رویداد ماشهای میداند و جنبش اعتراضی پس از آن را ظهور نسلی جدید، «طغیانگر» و «اتوریتهستیز» میخواند که باید فهمیده شود. او معتقد است «گشت ارشاد شکست خورده است» و اعتراضات را به سرخوردگیهای عمیقتر فرهنگی و اقتصادی طبقه متوسط مرتبط میداند.
مسعود پزشکیان
در انتخابات ریاستجمهوری ۱۴۰۳، او از مسعود پزشکیان به عنوان «آخرین سنگر و آخرین فرصت برای کشور» یاد کرد. این حمایت از ترس او از فروپاشی اجتماعی نشأت میگرفت و مشروط به جدی گرفتن «مقاومت در برابر آمریکا» بود.
در تمام این تفاسیر، دغدغه اصلی او «وحدت ملی در برابر مصادره جناحی» است. او همواره از شخصیتها و لحظاتی که پتانسیل وحدت ملی دارند ستایش میکند و شدیدترین انتقادش متوجه «مصادره» این پتانسیلها توسط جناحهای سیاسی است.
