بیوگرافی فردوس حاجیان [عمو فردوس شهرک الفبا] و علت ممنوع التصویری

فردوس حاجیان پاشاکلایی، معروف به «عمو فردوس»، معلم، نویسنده و هنرمندی است که نامش با خاطرات کودکی میلیون‌ها ایرانی و برنامه نوستالژیک «شهرک الفبا» گره خورده است. او که از جانبازان شیمیایی جنگ ایران و عراق است، سال‌ها با ترکیب هنر، شعر و آموزش، شیوه نوینی را در نظام آموزشی کشور پایه‌گذاری کرد و تا نامزدی دریافت جایزه نوبل معلمی پیش رفت. این چهره فرهنگی، علی‌رغم محبوبیت گسترده، سال‌های پرفراز و نشیبی را از ریاست دانشگاه تا ممنوع‌التصویری و مبارزه با بیماری سخت گذرانده است.

مشخصات فردی و خلاصه سوابق

• نام کامل: فردوس حاجیان پاشاکلایی
• تاریخ تولد: ۳ دی ۱۳۴۲
• محل تولد: قائم‌شهر، مازندران (روستای افراکتی/پاشاکلا)
• لقب هنری: عمو فردوس
• تحصیلات:
  • دیپلم علوم تجربی
  • فوق دیپلم آموزش ابتدایی
  • لیسانس و فوق لیسانس کارگردانی تئاتر (رتبه یک کشوری)
  • دکترای هنرهای زیبا از دانشگاه تهران
• وضعیت تأهل: متأهل (همسر: خانم خنکدار، خواهر سردار شهید اصغر خنکدار)
• فرزندان: سه فرزند (سارا، سجاد، سینا)
• وضعیت ایثارگری: جانباز ۵۰ درصد شیمیایی (گاز خردل) و مجروح جنگی
• افتخارات شاخص: معلم و پژوهشگر برگزیده یونسکو، فینالیست جایزه جهانی معلم (نوبل معلمی)

زندگی شخصی، کودکی و خانواده

فردوس حاجیان در سومین روز از زمستان سال ۱۳۴۲ در قائم‌شهر دیده به جهان گشود. او در خانواده‌ای پرجمعیت و اصیل در منطقه افراکتی و پاشاکلا رشد کرد. پدرش، «مسلم حاجیان»، نجاری معتمد و صاحب‌دل بود که رویکردی عرفانی و اشراقی داشت و فردوس کوچک، در کارگاه پدری با چوب و هنر آشنا شد و نخستین بارقه‌های خلاقیت در او شکل گرفت. مادرش زنی سخت‌کوش و مهربان بود که نقش مهمی در تربیت او داشت. ریشه‌های مذهبی خانواده عمیق بود؛ پدربزرگش در ۳۸ سالگی پیاده به سفر حج رفت و مادربزرگ مادری‌اش در کاظمین مدفون است.

حاجیان دوران دبستان را در مدرسه ملی هدف، راهنمایی را در مدرسه کوروش و دبیرستان را در مدرسه شرافت گذراند. او که ۹ خواهر و برادر دارد، از همان کودکی علاقه وافری به شعر داشت؛ ودیعه‌ای که از مادربزرگ به مادر و سپس به او منتقل شده بود. او در ۲۴ سالگی دبیری انجمن شعر و ادب شهرستان قائم‌شهر را بر عهده گرفت و بعدها مطالعات گسترده‌ای در حوزه شعر کلاسیک و نو انجام داد.

مادر فردوس حاجیان در اواخر آبان ۱۴۰۴ به رحمت ایزدی پیوست.

ازدواج و فرزندان

فردوس حاجیان با خانم خنکدار، خواهر سردار شهید «اصغر خنکدار» ازدواج کرده است. ثمره این ازدواج سه فرزند موفق است که همگی در حوزه‌های علمی و هنری فعال هستند:

• سارا حاجیان: دختر او که در رشته پزشکی تحصیل کرده و گاهی اخبار وضعیت سلامتی پدر را منتشر می‌کند. سارا اکنون صفحه‌ای با بیش از ۲۷۰ هزار دنبال کننده دارد. او دختری به نام سلنا دارد.
• سجاد حاجیان: پسر بزرگ او که دندانپزشک است.
• سینا حاجیان: پسر کوچک خانواده، مسلط به زبان انگلیسی و برنده جایزه در جشنواره نخبگان سوئیس.

حضور در جبهه و جانبازی شیمیایی

با آغاز جنگ تحمیلی، حاجیان مسیر زندگی خود را به سمت جبهه‌های نبرد تغییر داد. او به عنوان رزمنده لشکر ۲۵ کربلا در جنگ حضور یافت. نقطه عطف دردناک زندگی او در اسفند ماه ۱۳۶۴ و در جریان عملیات والفجر ۸ رقم خورد. او ابتدا بر اثر انفجار راکت و سپس در پی بمباران شیمیایی با گاز خردل به شدت مجروح شد.

خود او درباره لحظات پس از مجروحیت می‌گوید:

«بعد از حمله شیمیایی دردسرهای سوزش چشم و خارش بدن و آبریزش بینی و چشمم شروع شد. اول من را به بیمارستانی در اراک بردند و سپس در بیمارستان شهید بهرامی تهران و در ادامه بخش شیمیایی بیمارستان امام خمینی بستری بودم.»

او بارها تا مرز شهادت پیش رفت و به گفته خودش «چهار بار مرگ را تجربه کرده است». آثار این جراحات شیمیایی سال‌هاست که با او همراه است و منجر به بیماری‌های پوستی، تنفسی و فلج شدن بخشی از صورتش (ابتدا سمت راست و سپس سمت چپ) شده است.

مسیر حرفه‌ای: از روستای پالند تا شهرک الفبا

پس از بهبودی نسبی، حاجیان به عرصه معلمی بازگشت. او کار خود را در روستای محروم «پالند» در سوادکوه آغاز کرد و مسیرهای طولانی را پیاده طی می‌کرد. اما او تنها یک معلم معمولی نبود؛ او به دنبال راهی بود تا شادی و امید را به کلاس‌های درس بازگرداند، به ویژه برای کودکان جنگ‌زده و فرزندان شهدا.

تولد شهرک الفبا

ایده «شهرک الفبا» در سال‌های ۱۳۶۴ تا ۱۳۶۶ شکل گرفت. حاجیان که خود درد جنگ را چشیده بود، متوجه غم عمیق فرزندان شهدا شد. او می‌گوید:

«شهرک الفبا در ابتدا برای کودکان یتیمی که پدرانشان به شهادت رسیده بودند ایجاد شد. من حس می‌کردم فرزندان شاهد با توجه به مشکلات روحی فراوان که هجران پدر برایشان ایجاد کرده نیازمند عنصر شادی هستند.»

او با استفاده از موسیقی، شعر، نمایش عروسکی و ریتم، آموزش خشک الفبا را به یک بازی جذاب تبدیل کرد. این روش ابتدا در مدارس شاهد قائم‌شهر اجرا شد و سپس در سال‌های ۶۷ تا ۶۹ در سوله‌ای در صدا و سیمای مازندران ضبط و پخش گردید. استقبال از این برنامه به حدی بود که خیابان‌ها هنگام پخش آن خلوت می‌شد و «عمو فردوس» به چهره‌ای ملی تبدیل گشت. جملات «بابا آب داد، بابا نان داد» با صدای او، در حافظه جمعی یک نسل حک شد.

بخش از اجرای فردوس حاجیان در شهرک الفبا

سوابق اجرایی و دانشگاهی

فردوس حاجیان تنها به معلمی دبستان بسنده نکرد و مدارج عالی مدیریتی را نیز طی نمود:

• ریاست دانشکده هنر و معماری: از سال ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۸ (دوران اصلاحات) ریاست این دانشکده را بر عهده داشت.
• سرپرست دانشگاه آزاد تهران مرکزی: از اردیبهشت ۱۳۹۲ تا آذر ۱۳۹۳ سرپرستی این واحد دانشگاهی بزرگ را بر عهده داشت.
• مرکز گفتگوی تمدن‌ها: او مدیر بخش فرهنگ و هنر در مرکز بین‌المللی گفتگوی تمدن‌ها در نهاد ریاست جمهوری بود.
• مشاوره: مشاور مدیرکل آموزش و پرورش مازندران و تهران در سنین جوانی.

علت ممنوع‌التصویری و حواشی سیاسی

زندگی فردوس حاجیان خالی از چالش‌های سیاسی و رسانه‌ای نبوده است. با وجود محبوبیت ملی، او سال‌ها درگیر «ممنوع‌التصویری» بود.

دلایل احتمالی ممنوع‌التصویری

اگرچه جزئیات دقیق و رسمی ممنوع‌التصویری او هرگز به طور شفاف از سوی نهادهای مربوطه اعلام نشد، اما دلایل عمده‌ای که در منابع و فضای رسانه‌ای مطرح شده است، به موارد زیر باز می‌گردد:

• فعالیت‌های سیاسی دوران اصلاحات: ریاست او بر دانشکده هنر و معماری در دوران اصلاحات (۱۳۷۷ تا ۱۳۸۸) و ارتباطات نزدیک او با برخی چهره‌های سیاسی این جریان، پس از تغییر دولت‌ها می‌تواند عاملی برای محدودیت‌های بعدی شده باشد.
• مواضع صریح و انتقادی: حاجیان در سال‌های اخیر مواضع صریح و تندی علیه مدیران و وضعیت کلی کشور اتخاذ کرده است، از جمله حمایت از اعتراضات و انتقاد از “گروه‌های فشار” و “مدیران مفت‌خور”. این اظهارات صریح، احتمالاً منجر به قطع همکاری یا محدودیت‌های شدید رسانه‌ای برای وی شده است.
• حواشی دوران ریاست دانشگاه: در دوران سرپرستی او بر دانشگاه آزاد در اوایل دولت روحانی، شایعاتی مبنی بر وابستگی او به طیف‌های سیاسی خاص یا تخلفات مالی مطرح شد که هرچند حاجیان همواره آن‌ها را تکذیب کرده، اما این حواشی در فضای رسانه‌ای بی تأثیر نبود.

خود حاجیان همواره خود را مستقل از جناح‌بندی‌های سیاسی دانسته است.

مواضع صریح سیاسی و اجتماعی

حاجیان در سال‌های اخیر مواضع انتقادی تندی نسبت به وضعیت مدیریتی کشور و برخورد با مردم اتخاذ کرده است و خود را یک «بسیجی واقعی» می‌داند که با مفاسد مبارزه می‌کند.

• حمایت از معترضان: او با صراحت اعلام کرد:
  

  «تمام قد با عصایم با زخم شیمیایی‌ام در دفاع از جوانان آبان ۹۸ ایستاده‌ام.»

• انتقاد از مسئولان: او در پیام‌های تندی خطاب به مدیران و “گروه‌های فشار” و “لباس شخصی‌ها” نوشت:
  

  «می‌خواهم بلند شوم و نردبان شما مفت‌خورها را بشکنم… به من ذره‌ای نزدیک نشوید که بد می‌بینید. كارشناس خودم در وزارت اطلاعات انسان عاقلى است هر وقت موردی باشد مرا احضار ميكند.»

• پیام نوروزی خطاب به مدیران: او سال نو را به برخی مدیران که به فکر مردم هستند تبریک گفت و به مدیران فاسد «تسلیت»، و تأکید کرد:

«سال نوی من سالیست که ملت ایران در رفاه، ارامش و آسایش باشند… به مدیران مفت خور بی بصیرت مال مردم خور به ویژه دو خواهر ملاباجی تسلیت؛ فکر نکنید من مثل برخی میگویم نوروزتان پیروز! می‌خواهم بلند شوم و نردبان شما مفت‌خورها را بشکنم و سالی از رنگين كمان براى مردم شريف بسازم.»

تماس تصویری با محمد خاتمی

یکی از رویدادهای خبرساز زندگی او، تماس تصویری با سید محمد خاتمی، رئیس‌جمهور اسبق ایران بود. این گفتگو در فضای مجازی بسیار بازتاب داشت. در این گفتگو، خاتمی از حاجیان به عنوان «خورشید درخشان آموزش و پرورش ایران» یاد کرد و گفت: «دولت قدر شما را ندانست اما خدا و مردم قدر شما را می‌دانند».

پاسخ فردوس حاجیان به خاتمی، ضمن احترام، بر استقلال او از جریان‌های سیاسی تأکید داشت. او در واکنش به صحبت‌های خاتمی گفت:

«آقای رئیس‌جمهور، مرا به انتخابات بعدی ایران دعوت نکنید، چرا که من در ساختار فعلی در امور سیاسی دخالت نخواهم کرد. من معلم صلح و مهربانی هستم… وظیفه من ترویج مهربانی، وحدت، دوستی و آشتی است.»

مقام‌ها و افتخارات جهانی

تلاش‌های حاجیان برای آموزش و پرورش نوین، در سطح جهانی مورد توجه قرار گرفت و جوایز و افتخارات متعددی را برای او به ارمغان آورد.

• منتخب یونسکو (۱۳۷۷): سازمان یونسکو (سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی سازمان ملل متحد) او را به عنوان معلم و پژوهشگر برگزیده جهان معرفی کرد.
• فینالیست جایزه جهانی معلم (نوبل معلمی): نام او در میان ۲۰ هزار معلم از سراسر جهان، در فهرست ۵۰ نامزد نهایی جایزه جهانی معلم (Global Teacher Prize) قرار گرفت. او به دلیل روش‌های خلاقانه و انسان‌دوستانه‌اش در آموزش و پرورش کاندید این جایزه معتبر شد.
• اختراعات و تألیفات: او ۱۴ اختراع در زمینه تکنولوژی آموزشی به ثبت رسانده است و کتاب‌های آموزشی او با تیراژ بیش از ۴۰ میلیون نسخه منتشر شده است.
• سخنرانی‌های بین‌المللی: به عنوان سخنران در مجامع جهانی آموزش و پرورش حضور یافته است.

آثار مکتوب و تصویری شاخص (فعالیت‌های او)

فردوس حاجیان نویسنده، کارگردان و معلمی پرکار است. او میراثی ماندگار در حوزه آموزش کودکان از خود به جای گذاشته است:

• برنامه تلویزیونی «شهرک الفبا»:این برنامه تلویزیونی که در اواخر دهه ۶۰ و اوایل دهه ۷۰ پخش شد، انقلابی در آموزش الفبا ایجاد کرد. حاجیان با خلق شخصیت «عمو فردوس» و استفاده از عروسک، شعر، موسیقی و بازی، الفبا را از شکلی خشک و بی‌روح به یک تجربه شاد و تعاملی برای کودکان تبدیل کرد. هدف اولیه او، حمایت عاطفی از کودکان شهدا و جنگ‌زده بود.
• مجموعه کتاب‌های آموزشی:
  • مجموعه کتاب‌های فارسی سبز (ویژه دوره دبستان)
  • مجموعه کتاب‌های ریاضی سبز (ویژه دوره دبستان)
  • مجموعه کتاب‌های املای سبز (ویژه دوره دبستان)
  • شاپرک الفبا: بخوانیم و بنویسیم
  • دوستان ما
  • آتش و گل سرخ / آب و گل سرخ
• برنامه‌های دیگر:
  • ماجراهای عمو فردوس و داروک (۱، ۲ و ۳)

وضعیت جسمانی و سلامتی

در سال‌های اخیر، وضعیت جسمانی عمو فردوس به دلیل عوارض کهنه جراحات شیمیایی جنگ، به شدت رو به وخامت گذاشته است. جراحات شیمیایی منجر به مشکلات تنفسی، بیماری‌های پوستی و فلج شدن بخشی از صورت او شده است (ابتدا سمت راست و سپس سمت چپ). این وضعیت نگرانی‌های زیادی را برای دوستداران و خانواده او ایجاد کرده است. با این حال، فردوس حاجیان با روحیه‌ای مقاوم و مبارز، همچنان به انتقاد از وضعیت می‌پردازد و اعلام کرده است که تسلیم نمی‌شود:

«درد هست، من اما پس از شورش ۵۷ [روز درد کشیدن] برمی‌خیزم.»